Dalej zaś Kartezjusz powiada: "Nie jest prawdopodobne, by wszyscy popełniali co do tego błąd, świadczy to raczej o tym, że zdolność poprawnego sądzenia i odróżniania prawdy od fałszu, którą właśnie nazywamy rozsądkiem lub rozumem, jest z natury swej jednakowa u wszystkich ludzi; tak więc różnorodność naszych mniemań nie pochodzi stąd, że jedni są rozumniejsi od innych, a stąd tylko, że prowadzimy nasze myśli rozmaitymi drogami, a także, że nie bierzemy pod rozwagę tych samych przedmiotów".

Myśl, że wszyscy jesteśmy jednakowo rozumni, wymyślił naturalnie tzw. "martwy biały mężczyzna" (w dodatku heteroseksualny). Dzieje filozofii milczą o tym, jak zareagowała na nią reszta świata: ludziom żółtym zapewne taka wzgarda dla hierarchii nie mieściła się w głowie, natomiast ludziom czarnym po prostu nie mieściła się w głowach sama filozofia. Trzeba więc było dopiero kolejnych białych mężczyzn, pp. Ryszarda Lynna oraz Tatu Vanhanena, by - jak napisał prof. Adam Kwiatkowski ("A mury runęły...", "Najwyższy CZAS!" nr 2/2003) - obalić mit, że "średnia inteligencja jest we wszystkich krajach taka sama". Rozum bowiem został rozdzielony po świecie być może sprawiedliwie, ale nie wszędzie dotarły równie obfite dostawy.

Nowość drugiej świeżości

Jak sądzę, mój Szanowny Kolega nazbyt przejął się frenetyczną recenzją z ich książki autorstwa prof. J. Filipa Rushtona zamieszczoną w drugim numerze 34 tomu "Personality and Individual Differences" (datowanego na luty 2003), na którą raz się mimochodem powołuje, kilkakrotnie zaś przytacza bez cudzysłowów (proszę porównać choćby pierwszy akapit ze strony 368 recenzji prof. Rushtona z tym, co prof. Kwiatkowski pisze o korelacji między IQ a zarobkami w krajach anglosaskich oraz o korelacji między IQ a przestępczością, bezrobociem, zależnością od opieki społecznej i samotnym macierzyństwem). Prof. Rushton uznaje dziełko pp. Lynna i Vanhanena za jedną z najświetniej wyjaśniających (brilliantly clarifying) problem książek, jakie kiedykolwiek czytał. Ja wszakże po lekturze ostatniej wersji ich pracy, zamieszczonej w Internecie i noszącej teraz tytuł "Inteligencja a bogactwo i nędza narodów", nadal mam wiele wątpliwości. Jak w tym starym porzekadle: to, co jest u nich dobre, nie jest nowe (po książkach Jana Eysencka, Artura Roberta Jensena, samego Rushtona, czy nawet obrońcy inteligentnych pedofilów, Krzysztofa Branda), to zaś, co jest nowe, nie wydaje się specjalnie dobre.

Test z kapelusza

Wbrew pozorom sytuacja nie wygląda dziś wcale lepiej: stosowane obecnie testy podobno mierzą inteligencję "na żywca", ale proste pytanie, czym właściwie jest ta inteligencja, nierzadko już zbywa się żarcikiem, że jest właśnie tym, co te testy mierzą - i koło pięknie się zamyka. Niektórzy dodają jeszcze złośliwie, że testy na inteligencję na dobry ład świadczą jedynie o inteligencji tych, którzy je ułożyli.

Zarzuty wobec samej idei pomiaru inteligencji można by mnożyć, ale nie chciałbym przesadzać z naukowym wyrafinowaniem, gdyż z drugiej strony nawet niedoskonałe testy chwytają jednak pewne osobnicze różnice w sposobie myślenia, które potwierdza zdroworozsądkowa obserwacja, potoczny język zaś określa mianem "bystrości". Bo w istocie, jak zwięźle ujął to amerykański filozof, Jerzy Santayana, "inteligencja jest szybkością widzenia rzeczy takimi, jakie są". Jest również zgodne ze zdrowym rozsądkiem, że bystrzy ludzie na ogół lepiej sobie w życiu radzą, więcej zarabiają etc., toteż Czytająca Publiczność może łacno uznać ustalenia pp. Lynna i Vanhanena raczej za naukowo rozdęty banał, niż za rewolucję obalającą mury. My, ludzie nauki (tzn. prof. Kwiatkowski i ja), mamy jednak obowiązek przyjrzeć się metodzie: temu, skąd wzięły się dane, na których teoria została zbudowana, i jaka jest ich wiarygodność.

Cały materiał przedstawiony w "IQ a bogactwo narodów" pochodzi z tzw. Testu Matryc Ravena: w wersji standardowej i kolorowej. Test ten powstał przeszło sześćdziesiąt lat temu w Wielkiej Brytanii i jest systematycznie standaryzowany na potrzeby tamtejszego społeczeństwa (dlatego przeciętne brytyjskie IQ wynosi 100). Składa się on z - odpowiednio - 60 lub 36 zadań polegających na uzupełnianiu podanych wzorów (matryc) brakującym fragmentem wybieranym z kilku możliwych, co trwa 35 lub 15 minut.

Test Matryc Ravena mierzy zatem, swobodnie mówiąc, "bystrość" wyszukiwania i kojarzenia abstrakcyjnych relacji między abstrakcyjnymi obrazkami, co natychmiast ostro stawia problem jego kulturowej uniwersalności. Nie trzeba bowiem wielkiej inteligencji, by z góry przewidzieć, że w takim teście lepiej wypadną ludzie na co dzień trenowani w dokonywaniu podobnych skojarzeń, np. wywodzący się z kultury stosującej znaki ideograficzne (czyli Japończycy, Chińczycy, Koreańczycy etc.), natomiast fatalnie - dziecko z buszu, któremu arbitralne abstrakcje nie są do niczego potrzebne. Ono w teście wyjdzie prawdopodobnie na idiotę, ale - jak czasem zauważa się z przekąsem - nawet inteligentne białe dziecko zostawione w buszu najpewniej wcale z niego nie wyjdzie, oblewając "buszmeński test na inteligencję" z kretesem.

Stu siedmiu Koreańczyków

Trzeba też sprostować sensacyjną wiadomość, jakoby średnie ilorazy inteligencji dla poszczególnych państw były - to znów słowa prof. Kwiatkowskiego - "ukrywane do tej pory" i dopiero pp. Lynn i Vanhanen je ujawnili. Wypadałoby napisać rozsądniej, że dane te nie były dotąd szeroko propagowane, a jeszcze rozsądniej - że wiarygodnych danych w skali światowej najzwyczajniej nie ma!!!

Wspominałem wyżej jak postnie wygląda cały ów Test Matryc Ravena: pół godzinki albo wręcz kwadransik (gdy testujemy małe dzieci) i już, pstryk, otrzymujemy wynik, co zresztą psychologom bardzo się podoba, bo test powinien być wygodny, tani, szybki i dawać wyniki liczbowe, z którymi potem można będzie urządzać najdziksze nawet swawole przy pisaniu doktoratu, bo kto normalny czyta wielkie tabele upstrzone małym druczkiem? Nie byłaby to jednak jeszcze tragedia, gdybyśmy dysponowali dla wszystkich krajów wynikami uzyskanymi w mniej więcej tym samym czasie na odpowiednio wielkiej i statystycznie reprezentatywnej grupie. Tymczasem jakie takie rzeczywiste wyniki mamy zaledwie dla jednej trzeciej wszystkich państw, dla reszty zaś pp. Lynn i Vanhanen powyciągali sobie z kapelusza wartości szacunkowe. I tak np., gdy brakowało im wyników z Chile wzięli wyniki z Argentyny (96) i Peru (90) - bo Chile leży koło Argentyny i Peru - po czym podzielili przez dwa i wyszło im 93. Wspaniała metoda, nieprawda?!

Zastanawiam się też, jak np. porównać wyniki dla Chin, gdzie badano standardową wersją Testu Matryc osoby w wieku od lat 6 do 79, z wynikami dla Czech, gdzie dysponujemy danymi jedynie z testów w wersji kolorowej, czyli przeznaczonymi dla dzieci od 5 do 11 roku życia. W obu wypadkach wyszła średnia 98, ale ostatecznie autorzy "poprawili" Chińczykom wynik na 100, a dla równowagi Czechom jeden punkt odjęli. Bóg jeden wie, dlaczego! Jeśli się Państwu wydaje, że dwa punkty w tę, a jeden punkt w drugą stronę to głupstwo, przypominam, ze p. Lynn bardzo szczyci się odkryciem, że średnia inteligencja mężczyzn przewyższa średnią inteligencję kobiet właśnie o głupie cztery punkty!

O wielkości próbek już lepiej nie wspominać! Dla miliardowych Chin wynosiła ona raptem 5108 osób. Dla całkiem ludnych Filipin - 203 osoby, z zapyziałego Sierra Leone przebadano zaś jedynie 60 osób i to wyłącznie dorosłych. W badaniach dotyczących Chorwacji próbka składała się wprawdzie z aż 299 osób w wieku od 13 do 16 lat, ale dodatkowo na ich podstawie (oraz na podstawie danych dla Turcji) oszacowano inteligencję Albańczyków (schemat jak wyżej: dodajemy i dzielimy przez dwa). Natomiast jedyna próbka dla Korei Południowej (test standardowy, dzieci wyłącznie dziewięcioletnie, wynik 106) liczyła całe 107 sztuk. I właśnie tych stu siedmiu dzielnych pędraków wywindowało Południową Koreę na drugie miejsce w rankingu najinteligentniejszych krajów świata!!!

Zamiast w brydża grajcie w tetris!

Nie dotyczy to jednak wszystkich gier. "Nature" doniosło niedawno, że granie w gry nawet tak powszechnie uznawane za "intelektualne", jak szachy i go, niemal wcale nie angażuje części mózgu odpowiedzialnych za inteligencję - w ich wypadku podobno daleko bardziej liczy się długotrwała praktyka. Ponieważ odkrycia dokonali uczeni chińscy, żółciutcy niczym wielkanocne kurczaczki, a nie żaden ciemny Murzyn mianowany profesorem w ramach akcji afirmatywnej, więc można w tę wielką prawdę wierzyć bez wahania. Oto dzięki wspaniałości nauki pryska na naszych oczach mit o myślących szachistach.

Następny w kolejce jest już zapewne stary przesąd o używaniu inteligencji przez brydżystów. Niech i te mury wreszcie runą...

Prof. Lech Stępniewski (kolega z katedry prof. Adama Kwiatkowskiego)

[Oczywiście nie jestem profesorem! Użyłem tego tytułu tak jak się używa pseudonimu przy okazji polemiki z "prof. Kwiatkowskim", którego nb. "Informator Nauki Polskiej" również nie odnotowuje.]