Kto liznął marksizmu, ten z pewnością słyszał o dialektyce i jej prawach. Co to jest dialektyka, tego ja teraz nie powiem, bo nie ma potrzeby. Zresztą, jak większość rzeczy, którymi zajmują się filozofowie, jest ona tak skomplikowana i tajemnicza, że aż włos się jeży na głowie. Co jeden filozof powie coś o dialektyce, to drugi zaraz wyśmieje i powie odwrotnie, albo, co gorsza, wymyśli jeszcze jakieś takie nowe diabelstwo, że tylko obraza boska.

Ale wróćmy do praw dialektyki. Dla wierzącego marksisty są one tak pewne, jak Bóg u św. Tomasza - po prostu zgodnie z nimi świat się kręci. Jest tam między innymi prawo o przechodzeniu ilości w jakość. Engels tak je objaśnia:

"Czysto ilościowy wzrost lub ubytek powoduje w pewnych określonych punktach węzłowych skok jakościowy. Na przykład przy ogrzewaniu lub ochładzaniu wody, gdzie punkt wrzenia i zamarzania stanowią węzły, w których - przy normalnym ciśnieniu - następuje skok do nowego stanu skupienia, czyli ilość przechodzi w jakość".

Dlaczego przypomina pocieszną figurę? Przecież gdyby było prawdą, że woda dopiero w temperaturze 100 stopni nagle staje się ciałem lotnym, to by nigdy żadna kałuża z podłogi nie wyparowała ani żadne gacie nie wyschły! Cóż, filozofowie raczej rzadko szorują podłogi i piorą sobie gacie i dlatego punkt wrzenia wody pomylił im się z jej parowaniem. Ten przykład z wodą powtarzano potem w dziesiątkach książek i przez lata nikt - nikt! - tego idiotyzmu nie zauważył.

Na tym jednak nie koniec wypadków z dialektyką. Klasyk Marks powiada o niej: u Hegla stała na głowie, a on ją postawił na nogach i na dobitkę wyłuskał jej racjonalne jądro z mistycznej skorupy. Co to znaczy, raczej trudno powiedzieć.

Jakie Marks miał praktyczne podejście do dialektyki, dobrze świadczy pewien jego list do Engelsa. Było to w roku 1857, akurat wybuchło powstanie w Indiach i Marks, który dorabiał sobie jako komentator spraw indyjskich, nie bardzo wiedział, co jest grane. Próbował więc jakoś lawirować, żeby nie stracić reputacji znawcy:

"Możliwe, że się zblamuję - pisał w liście - Jednakże zawsze można znaleźć wyjście za pomocą pewnej dialektyki. Ująłem, naturalnie, moje hipotezy tak, że i w przeciwnym razie również będę miał słuszność".

"Następnie rozmowa skierowała się na istotę dialektyki.
- W gruncie rzeczy dialektyka nie jest niczym więcej - rzekł Hegel - jak tylko uporządkowanym i metodycznie ukształtowanym duchem sprzeciwu, który tkwi w każdym człowieku i okazuje się nader przydatny w rozróżnianiu prawdy od fałszu.
- Oby tylko - wtrącił Goethe - takie umysłowe sztuczki i kombinacje nie były często nadużywane i wykorzystywane na to, by fałsz obrócić w prawdę, a prawdę w fałsz!
- Coś podobnego zdarza się niekiedy - odparł Hegel - ale tylko u ludzi chorych na umyśle".