W tym nurcie "herbertologii brukowej" mieści się niestety również najnowsza książka Joanny Siedleckiej "Pan od poezji". Stwierdzam to ze smutkiem, ponieważ Siedlecka wykonała zarazem kawał ogromnej roboty: dotarła do kilkudziesięciu osób, które znały poetę (i w paru wypadkach zdążyła właściwie w ostatniej chwili!), przekopała stosy najrozmaitszych papierów: kartek do przyjaciół, pism urzędowych, odnalazła unikalne fotografie etc. etc. W dodatku autorka to nie gąska z ogródeczka "Gazety Wyborczej", gotująca to tylko, co Adaś lubi. Pojawia się w jej książce m.in. Marek Nowakowski, który o ostatnich latach Herberta mówi wprost: "Nie próbowano nawet z nim dyskutować, spierać się, chciano wyłącznie zemsty - zniszczenia, zdyskredytowania, zdezawuowania przeciwnika przez przypisywanie mu skłonności dyskwalifikujących jego umysłową sprawność". Brakuje natomiast tak gadatliwej dotąd wdowy, Katarzyny Herbert, a to "na skutek jej odmowy".

Czego się zatem czepiasz, Pismo Prawicowe? Dobrze o antykomunizmie Z.H. jest? Jest. Źle o Michniku jest? Jest. Więc o co chodzi, skoro książka słuszna? Ba, ale dla prawicy, tak jak ja ją pojmuję, sama "słuszność" to za mało. Chodzi jeszcze o pewien niemodny drobiazg. O prawdę.

Herbert od latryn

Siedlecka nazywa swoją książkę "patchworkiem", czyli zszywką z cudzych wypowiedzi i cytatów z cudzej pisaniny. Sama daje tylko nici: tytuły, podtytuły, trochę akapitów-wypełniaczy, więc niby ma prawo wiernie przytaczać czyjeś konfabulacje, nie weryfikować tego, co podsuwa zawodna pamięć starych ludzi etc. Niemniej podtytuł "Pana od poezji" nie brzmi "Zbigniew Herbert we wspomnieniach", lecz po prostu: "O Zbigniewie Herbercie". Poza tym to oczywiście tylko taka kokieteria, że autorka skromnie zredukowała się do reporterskiego magnetofonu, bo jednak coś tam porównuje, sprawdza, pyta "wiedzących"; bo i ona chce wiedzieć "jak było naprawdę", a nie tylko "co się w duszy komu gra, co kto w swoich widzi snach".

Ale - powtórzę - czas szybko dziś płynie, więc i książki pisze się szybko. Jest u Siedleckiej całkiem sporo przypisów, ale zabrakło przypisów prostujących te naturalne meandry ludzkiej pamięci. Książki dziś również szybko się wydaje, a to znaczy: bez redakcji i korekty, choć z metryczki wynika, że komuś za te zatrudnienia u Prószyńskiego płacą. No proszę, a powiadają, że nie ma u nas ludzkich kapitalistów...

Pierwsza wpadka pojawia się już w drugim zdaniu: "Nie znosił zwłaszcza rozmów o korzeniach, dzieciństwie, kpił, że każdy ma przecież jakiegoś tatusia i jakąś mamusię, skądś pochodzi. Że w «Dobrym wojaku Szwejku» jest generał Herbert, który sprawdza ciągle czystość latryn; może to też jego krewny?"

W rzeczywistości ów uroczy generał (nb. Polak!), wierzący, że "zwycięstwo Austrii spoczywa w latrynie", do końca "Przygód dobrego wojaka Szwejka" pozostaje bezimienny. W pierwszym rozdziale trzeciego tomu wspomniany jest natomiast dowódca brygady Ritter von Herbert, który oszalał i wysyłał do wszystkich swoich oddziałów depesze w rodzaju: "Szybko skończyć gotowanie i marsz na Sokal".

I tak to dalej niechlujnie idzie. Na stronie 29 są "Przygody Marka Sawyera". Z uwagi na stronie 138 daje się wysnuć wniosek, że Tatarkiewicz swoją "Historię filozofii" w całości napisał dopiero po II wojnie. Na stronie 199 francuski poeta Saint-John Perse (Nobel w 1960 roku) został zaliczony do "poezji anglojęzycznej", ale za to w tym samym zdaniu Rilke jest "francuskim symbolistą", więc w sumie Francuzi wychodzą na swoje. Na stronie 330 dowiadujemy się, że Stanisław Ossowski podpisał w 1974 roku list w sprawie zwolnienia przywódców "Ruchu", choć już wtedy od ponad 10 lat nie żył. Emblematycznym zaś przykładem tego metodycznego niechlujstwa może być kilkuzdaniowa kartka wysłana przez Herberta do internowanego Janusza Szpotańskiego zreprodukowana na stronie 271, a na stronie 274 przepisana z siedmioma (sic!) błędami. Pominę już zawrotną ilość literówek, byście nie umarli z nudów. Niektóre jednak potrafią być okrutnie mylące - np. z datowania listu do przyjaciela na stronie 303, ktoś młodszy wiekiem mógłby wywnioskować, że Herbert bawił w Paryżu w 1954 roku! Do tego dochodzi jeszcze osobliwy styl p. Siedleckiej, która często lubi pisać bez orzeczenia: "Logofagami wiele znanych później nazwisk..." (s. 131). Pół biedy, gdy i tak wiadomo, o co chodzi, ale czasem z jakiegoś kulawego zdania wynika np., że Herbert pracował na KUL-u (s. 372).

Powiecie: drobiazgi nie warte wzmianki, ale rzecz w tym, że ta książka w lwiej części składa się właśnie z takich drobiazgów: że ktoś gdzieś tego a tego dnia był, że to a to powiedział etc. Nadto nonszalancja w stosunku do drobiazgów, mylenie tytułów, dat (a ja tylko dorzuciłem garstkę przykładów do wielu omyłek wytropionych przez innych!) prowadzi prostą drogą do grubszych przeinaczeń: pomyłek w topografii przedwojennego Lwowa, czy nawet błędów genealogicznych.

Co wyszperał kornik?

Wszystko to skłania, by do rewelacji ogłoszonych przez p. Siedlecką podchodzić z dużą rezerwą: bo a nuż gdzieś tam znów czegoś nie doczytała, nie dosłyszała, źle spisała z magnetofonu. A są to rewelacje nieliche i obrazoburcze.

Wyłania się z nich wizerunek Herberta, najdelikatniej mówiąc, mitomana, a mówiąc wprost: goniącego za efektem kłamczucha. Nawet o śmierci młodszego brata wspominał po latach z teatralnym patosem: "Mały umarł mi na rękach". Gorzej, że podobnie zmyślał swoje wojenne przewagi, podchorążówkę AK, działalność w Kedywie, rosyjskie więzienie, jakąś tajemniczą "akcję", po której pozostała mu kontuzja - uraz nogi. "W czasie okupacji miałem taką sytuację, byłem odpowiedzialny za paru ludzi i siwe włosy mam od tego czasu". "Przypuszczam, że moje dowództwo we Lwowie przygotowywało mnie do zadań dywersyjnych: uczyłem się obsługi radiowego nadajnika". Jeszcze u schyłku życia, w artykule "Wiktor Woroszylski na tle epoki" ("Rzeczpospolita", 28 września 1996), pisał: "Zjawiłem się przed komisją zaopatrzony w oficjalny dokument stwierdzający, że jestem inwalidą wojennym, co odpowiadało prawdzie".

Tymczasem Siedlecka nie znalazła nikogo, kto mógłby potwierdzić jakąkolwiek konspiracyjną działalność poety. Nic o niej nie wiedzą także historycy. "Przykro nam, ale w naszych archiwach nie natrafiono na ślad informacji potwierdzającej przynależność Zbigniewa Herberta do AK" - odpisano jej z londyńskiego Studium Polski Podziemnej. Ale to może właśnie skutek szczególnie dobrej konspiracji? Może nie walczył we Lwowie, ale dopiero w 1944 roku w Krakowie, gdzie przeniósł się wraz z rodzicami. Wprawdzie pisał stamtąd do przyjaciela "Uwaga historyczno-obyczajowa. Krakowianki mają kosztowną, jedwabną bieliznę, zwykle koloru łososiowego", ale to może również dla lepszego kamuflażu. Poza tym: czy podczas walki o ojczyznę obowiązuje celibat?

Jeśli jednak nie walczył, to nie był też oczywiście żadnym "inwalidą wojennym". Nogę złamał w czasie wojny, ale banalnie - na nartach, potem źle mu ją złożono, łamano raz jeszcze, operowano, i w rezultacie do końca życia trochę kulał. Cień szansy na inne rozwiązanie zagadki kryje jedynie wiersz "O dwu nogach Pana Cogito", gdzie jest mowa o dwóch bliznach na prawej nodze: jednej "wzdłuż ścięgna Achillesa" (to byłaby pamiątka po złamaniu i operacji) i drugiej - "owalnej, bladoróżowej" (czyli mocno przypominającej bliznę po kuli), "sromotnej pamiątce ucieczki". Siedlecka tego tropu nie podejmuje, ja zaś co z tym począć - nie wiem, bo to tylko wiersz, a doszukiwanie się w wierszach faktów uchodzi dziś za kompromitującą naiwność.

Herbert doprowadza do płaczu Murzynów

Na dobitkę Z.H. miał, okazuje się, duszę szeroką jak Wołga, grzeszył i na lewo, i na prawo, toteż "Pana od poezji" może czytać z wypiekami na twarzy zwolennik dowolnej opcji politycznej. Konserwatystów zgorszą na przykład jego poglądy na małżeństwo: że prawdziwy mężczyzna zawsze musi jakieś rozbić, postępowców zaś - jego opinia o kobietach: że powinny znać swoje miejsce i nie warto traktować ich zbyt poważnie. Nb. H. przez całe życie nienajlepiej z kobietami postępował. Cieszył się wprawdzie u nich powodzeniem (i może to go tak rozbrykało?), ale często je też dręczył, zwodził, no - zwyczajnie oszukiwał.

Swoją pierwszą wielką miłość, o prawie dziesięć lat od niego starszą, w końcu odbił cichemu, pobożnemu człowiekowi, z którym miała dwie całkiem spore córeczki. Potem kochał ją już jakby nieco mniej, wyjechał, a po kilku latach "ni z tego, ni z owego, oświadczył, że nie wie, jak mi to powiedzieć, ale zakochał się w innej". Są też w książce Siedleckiej jakieś niejasne wzmianki o "naszym dziecku", na które nie mogli sobie pozwolić, więc które się też i nie urodziło. Finis.

Jeszcze o kobietach: Zofię Hertz, administracyjny fundament paryskiej "Kultury", znielubił, bo, jego zdaniem, za mało mu zapłaciła za wiersze, "a któregoś dnia, gdy się upił, po prostu ją kopnął". Natomiast nie przeszkadzały mu kobiety, którym to on płacił za lubienie. "Nie miał już jednak pieniędzy (...). Mimo to zdecydował się z nią jechać; mam na książeczce PKO, powiedział, (...) skoczę rano i wyjmę. (...) Na drugi dzień (...) wyglądał na zadowolonego".

Nie był również taki księżycowo niezłomny, jakby chcieli dziś różni bogoojczyźniani brązownicy. O wierszach i recenzyjkach drukowanych w paxowskim "Dziś i Jutro" we wczesnych latach pięćdziesiątych wiadomo było wprawdzie od dawna, ale teraz wyszło jeszcze na jaw, że jako kierownik biura gdańskiego oddziału ZLP wygłaszał - nb. dla uczczenia "Miesiąca Przyjaźni Polsko-Radzieckiej" - odczyty o estetyce marksistowskiej i korespondował z lokalnym urzędem cenzury nawołując go do działania "w duchu pomocy i współpracy".

Przeciwników politycznej poprawności może ucieszy za to, że czuł awersję do pederastów ("Nieustająco się od nich opędzał i miał szczerze dość") i jako wykładowca w Stanach nie pobłażał Murzynom. Któryś z nich po kolejnym niedostatecznym nawet się rozbeczał: "- Doc - łkał Short - pan mi dał wiarę w człowieka, jako jeden jedyny odważył się mnie oblać!"

Z drugiej strony: ten pryncypialny antykomunista, który nie chciał nic brać od "czerwonego", w czasie pobytu w Paryżu bez skrupułów przyjął "socjalne mieszkanie od Chiraca" i tym tylko się przejął, że "puste, z gołymi ścianami".

...ale Mickiewicz wkurza nawet papieża

Naturalnie to jeszcze grubo nie wszystko, na co było stać Z.H., zgorszonym przypomnę jednak, że i z Mickiewiczem mamy do dziś podobną kabałę.

Pisał o Ordonach, ale do powstania jakoś nie dojechał (romansując po drodze z mężatką). Zmyślał, tworzył mity o swym pochodzeniu (stąd późniejsza bajka o jego żydostwie), skromny nie był, kłótliwy - owszem. W Rosji też nie taki znów niezłomny: "łudził despotę" (i apiat' romansował). Poglądy miał dla ówczesnego establishmentu niewygodne, bo i heretyckie (nawet na indeks trafił), i skręcające w lewo... Żonę dręczył, pocieszał się kochankami (z których przynajmniej jednej zrobił dziecko). Ba, już w trzy tygodnie po ślubie filuternie pisał do Odyńca: "jeszcze moi znajomi niezupełnie przywykli do mojego nowego meblu", a Klementyna Hoffmanowa zauważyła od razu, że "on na nią woła jak na sługę". Za tak nikczemny stosunek do niewiast Kinga Dunin powinna chyba osobiście przegryźć wieszczowi aortę.

Co zaś do zdrowia psychicznego... ech... lepiej wcale nie mówić. Objawienia jakieś miewał, zawroty głowy, gwiazdeczki widywał... Najzwięźlej ujął to Jego Świątobliwość Pius IX, który po audiencji, podczas której M. zachowywał się ze swoją zwykłą swobodą (i wnet został z niej wyrzucony), rzekł do skonsternowanych Polaków: "Wasz poeta to wariat".

Koda. Kłopot z wielkością

Gdy przeszło siedemdziesiąt lat temu Boy toczył boje o "żywego Mickiewicza", tj. właśnie takiego, który zmyśla, kocha i pokrzykuje na papieża, Henryk Elzenberg, późniejszy mistrz Zbigniewa Herberta, zadał pytanie, czemu w istocie służą owe "targi i kłótnie o jeden mniej albo więcej grzeszek człowieka, co do którego fizjonomii moralnej istotnej różnicy zdań nie ma" ("Wielkość i my").

Powiada się często, by usprawiedliwić swe plotkarskie apetyty, że oczywiście służą lepszemu zrozumieniu twórczości, umożliwiają rozmaite w nią "wglądy", "wczucia się" itp. sztuczki. "Pan od poezji" rozwiewa tę iluzję. Bo i cóż z tego, że Siedlecka zna już biografię Herberta lepiej, niż on mógłby sobie przypomnieć na spowiedzi, skoro ta wiedza nie uchroniła jej ostatecznie przed lekkomyślnym przypisaniem mu paru pęczków wierszy pewnego anonimowego grafomana.

Mylne jest również przeświadczenie, że poeta tworzy "całym sobą", więc trzeba go dokładnie zrewidować, policzyć prezerwatywy i brudne chusteczki do nosa, tudzież zastosować inne metody współczesnego duszoznawstwa. Herbert bywał surowy w sądach o bliźnich, czasem może i niesprawiedliwy, ale pod koniec głośnej niegdyś rozmowy z Jackiem Trznadlem z "Hańby domowej", gdy już poużywał sobie do syta, wyraźnie zaznaczył: "To, co zostało powiedziane, mówiła gorsza część mojej istoty, którą wyrzucam za drzwi, kiedy próbuję pisać". To też znamię wielkości.

A wielkość - wiedział o tym Elzenberg - bywa kłopotliwa. Wzywa nas na wyżyny, podsuwa pod oczy obowiązki, nakazuje. Cóż tedy z nią począć?

"Na szczęście wielki człowiek nie jest przecież cały wielkością, nie jest «z bronzu». (...) W tym sprawa; trzeba w wielkim człowieku znaleźć coś, co można by oglądać, a co dalszych pretensji rościć nie będzie. Z chwilą, gdy się to uda, wszystko jest dobrze; wystarcza nie patrzeć na wielkość, ale na to, co ją otacza, i nakaz nie dochodzi do głosu; może tam gdzieś trwa w świecie idei, ale dla nas znikł; my mamy spokój".

Joanna Siedlecka, "Pan od poezji. O Zbigniewie Herbercie", Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 2002.

GRZEGORZ EBERHARDT

Można pisać nieuczciwe recenzje, ale czy akurat "Najwyższy CZAS!" ma je drukować?

Tekst Lecha Stępniewskiego "Żywoty wieszczów" ("Najwyższy CZAS!" z 31.08. br.) jest tekstem napisanym dla jednego celu: zdezawuować Herberta. Oczywiście nie tak wprost, np. przy czyjejś pomocy. Np. książki "Pan od poezji" Joanny Siedleckiej.

Siedlecka jest środkiem

Grzegorz Eberhardt

LECH STĘPNIEWSKI

Błędy

Książka Siedleckiej jest plotkarska, a przy tym niechlujnie napisana. Uznanie Rilkego za "francuskiego symbolistę" to kompromitacja, a lapsusy w rodzaju "Przygody Marka Sawyera" świadczą, że gotowego tekstu nie przeczytała ani autorka, ani redaktor, ani korekta. Stępniewski wyraźnie zaznaczył, że tylko dorzucił "garstkę przykładów do wielu omyłek wytropionych przez innych" - ponieważ Siedlecka myli też tytuły wierszy, topografię przedwojennego Lwowa, sprawy genealogiczne etc. Czy zdaniem p. Eberhardta pomylenie stopnia pokrewieństwa między Zbigniewem a niejakim Ludwikiem Herbertem, kolaborantem zabitym przez AK, to też drobiazg? Krótko: gdyby Siedlecka napisała powieść o poecie, Stępniewski by się nie czepiał, ale w książce faktograficznej fakty muszą się zgadzać.

Poeta i baby

Stępniewski nie ma za złe Siedleckiej, że - ujmując rzecz w biesiadnej stylistyce p. Eberhardta - "pokazała Poetę jako lubiącego «dać w szyję»". Stępniewski w ogóle o tym nie wspominał. Co do bab zaś, to Stępniewski nigdzie nawet nie sugerował, "iż o tym nie powinno się pisać". Niemniej proporcje są ważne, bo Stępniewskiemu jakoś trudno uwierzyć, że Herbert stał się Herbertem akurat dzięki temu, co robił z babami. Pisze p. Eberhardt - tym razem w stylistyce sarmackiego macho - "Psiakrew, przecież to, że pijał, lubił niewiasty, bywał czasami "be" jest prawdą!!!". W rzeczy samej, ale prawdą jest też, że robił sisi i kaku, a pewnie jeszcze przy tym dłubał w nosie; czy jednak to właśnie jest prawda o Herbercie? Krótko: p. Eberhardt lubi poczytać o poetach, jak piją, chędożą i są "be", Stępniewskiego zaś bardziej interesuje, skąd się brały ich wiersze, i to te "cacy".

Herbert niezłomny

Tu p. Eberhardt się zakałapućkał. Najpierw dowodził, że Stępniewski demagogicznie broni Herberta przed Siedlecką, aż nagle uznał, że ów TW Adama Michnika w gruncie rzeczy pragnie Herbertowi dowalić; choć Stępniewski dalej jedynie cytował niechlujnego "Pana od poezji". Owszem, S. dodał sam od siebie, że Herbert nie był - jak to się niektórym roiło - "księżycowo niezłomny", ale "księżycowa niezłomność" to właśnie niezłomność nie z tej ziemi i od Ziemian wymagać jej nie należy. O wygłaszaniu przez Herberta "jakichś wykładów marksistowskich" można przeczytać w książce Siedleckiej na stronie 177: "14.11. Zbigniew Herbert - «Dyskusja o estetyce» (O estetyce marksistowskiej dyskutują artyści Wybrzeża) - w ramach odczytów w Miesiącu Przyjaźni Polsko-Radzieckiej)". Ale oczywiście nie ma gwarancji, że Siedlecka przepisała to bez błędów. Natomiast zgrabne pismo do Urzędu Kontroli Prasy podpisane przez kierownika biura Zbigniewa Herberta reprodukowane jest na stronie sąsiedniej. Czy antykomunista powinien brać mieszkanie socjalne, to temat na osobną dyskusję. Stępniewski ograniczy się na razie do odpowiedzenia p. E. jego własnymi słowami: "Psiakrew, przecież to (...) jest prawdą!!!". Co do "recenzyjek" zaś, to owo zdrobnienie nie pojawiło się bynajmniej, by umniejszyć ich literackie zalety, ale by umniejszyć rozmiary współpracy Herberta z paxowskim pisemkiem (tu zdrobnienie wskazuje na rangę). Inaczej bowiem współpracuje ten, kto daje recenzyjkę na ostatnią stronę, inaczej zaś ten, kto skrobie wielki wstępniak na pierwszą.

[Stępniewski nie pokochał Zbigniewa Herberta dopiero wtedy, gdy Adam Michnik uznał Go za autorytet moralny, ani też się na rozkaz "Gazety Wyborczej" później nie odkochał]

Ręce opadają

Stępniewski porównał Herberta do Mickiewicza, cytował Elzenberga o "odbrązawianiu", grymasił, że wielkość Herberta zaczyna być rozmieniana na ploteczki, po to m.in. byśmy właśnie nie ją mieli przed oczami, lecz różne drugo- i trzeciorzędne błahostki - a mimo to p. Eberhardt czuje się niedopieszczony w swej miłości do poety. Nb. najważniejszą rewelację wyciągniętą przez Siedlecką, sprawę mitu Z.H. o jego udziale w konspiracji, skwitował trzema słowami: "nieszczęsny wątek AK-owski". Naturalnie wolno p. Eberhardtowi wielkodusznie wybaczać bliźnim ich kłamstwa, ale to nie uprawnia jego samego do posługiwania się oszczerstwem.

Dlatego na koniec, Panie Eberhardt, po męsku i po staropolsku: daj Pan choć jeden przykład, gdzie konkretnie "Stępniewski świadomie myli miejsca, czasy i okoliczności", albo wejdź Pan pod stół i odszczekaj to łgarstwo!

Lech Stępniewski

---

Od Eberhardta: Po męsku i staropolsku - korzystając z pomyłki Redakcji - od razu reaguję na żądanie p. Stępniewskiego okazania konkretu w sprawie świadomego mylenia przez niego miejsca, czasu i okoliczności. By dyskusji nie przedłużać w nieskończoność - dam tylko jeden przykład. Oto p. L.S. pisze: "ten pryncypialny antykomunista, który nie chciał nic brać od «czerwonego», w czasie pobytu w Paryżu bez skrupułów przyjął «socjalne mieszkanie od Chiraca»"... Czas, w którym Poeta przyjął "socjalne mieszkanie" to czas stanu wojennego w Polsce. Takie same mieszkanie "socjalne" otrzymał np. Mirosław Chojecki czy Kazimierz Brandys. A także wielu innych polskich, przymusowych emigrantów. Miejsce to, właśnie, Francja, Paryż. I powyżej przypomniane okoliczności. Plus fałszywa sugestia pana L.S. jakoby Chirac był "czerwonym". Chirac nie był komunistą, nawet nie był socjalistą. Szczególnie w tamtym okresie, gdy był merem Paryża, można go nazwać politykiem prawicy.

P. Stępniewski pisząc o tym mieszkaniu nie nazywa czasu, nie nazywa okoliczności. Dla mnie takie pisanie jest niczym innym jak myleniem właśnie. I to świadomym. Dla spreparowania jakiejś tam informacji. I tak się stało.

G.E.

---

Od Stępniewskiego: Nie pomyliłem ani miejsca (Paryż), ani czasu (gdy merem Paryża był Chirac), ani okoliczności (mieszkanie socjalne), więc miejsce pod stołem nadal na p. Eberhardta czeka. Niczego też nie "spreparowałem", ani nie "sugerowałem", natomiast sugestię p. E., że miarą uczynków Zbigniewa Herberta powinno być postępowanie Kazimierza Brandysa, uważam za zniewagę pamięci Zmarłego.

L.S.